Niegdyś wyznacznikiem powrotu do zdrowia było odzyskanie pełnego fizjologicznego zakresu ruchu w stawie, optymalnej siły mięśniowej bądź odpowiedniej rozciągliwości mięśni. Dziś przede wszystkim podkreśla się znaczenie FUNKCJI jako takiej. Obietnica odzyskania 10 stopni ruchomości niewiele pacjentowi powie, jeśli natomiast obiecamy, że te odzyskane 10 stopni sprawi, że własnoręcznie zapnie biustonosz, z pewnością motywacja i chęć do pracy będzie inna. Dlatego też tworzone są testy funkcjonalne, takie jak test FMS (Functional Movement Screen), czyli badanie przesiewowe, które w uporządkowany sposób pozwalają opisać, jak ktoś się porusza.
Narzędzie FMS jest przydatne dla fizjoterapeutów, trenerów sportowych oraz personalnych i osób na co dzień pracujących z ruchem. System tworzony przez Graya Cooka i Lee Burtona od ok. 1995 roku jest dziś jednym z najchętniej wykorzystywanych narzędzi przesiewowych. Nie jest stworzony, aby analizować czy diagnozować problemy ortopedyczne, lecz raczej odsłaniać ograniczenia czy asymetrię z pomocą podstawowych wzorców ruchowych. Dzięki temu pacjenci i sportowcy stają się szybko bardziej świadomi swoich ograniczeń ruchowych. Czy same ograniczenia i asymetrie wychwycone w FMS prowadzą do kontuzji – tego badania nie potwierdziły (o tym niżej). Ból w którymkolwiek teście to natomiast zawsze sygnał, żeby najpierw skierować klienta na diagnostykę, a dopiero potem planować trening. Analiza wyniku FMS pozwala zaplanować pracę oraz sprawdzić, czy przyniosła efekt w podstawowych wzorcach.
Poprawny trening funkcjonalny, indywidualizowany m.in. na podstawie omawianego testu, pomaga:
- zaplanować pracę nad mobilnością i kontrolą ruchu,
- śledzić, jak zmieniają się podstawowe wzorce ruchowe konkretnej osoby,
- uzupełnić (a nie zastąpić) leczenie zespołów przeciążeniowych prowadzone przez fizjoterapeutę.
FMS wyróżnia jego prostota. Sprzęt użyty do badania to zaledwie belka, 2 krótkie słupki i 1 długi, gumowy płotek. Test składa się z 7 testów – głębokiego przysiadu, przeniesienia nogi nad płotkiem, wykroku w linii prostej (ang. in-line lunge), oceny mobilności barków, aktywnego unoszenia wyprostowanej nogi (ASLR), pompki oceniającej stabilność tułowia oraz oceny stabilności rotacyjnej. Do tego dochodzą trzy krótkie testy bólowe (dla barku oraz dla wyprostu i zgięcia kręgosłupa) – ból w nich oznacza 0 punktów w odpowiadającym teście. Testy oceniane są w skali od 3 do 0, gdzie 3 uzyskuje się przy bezbłędnym wykonaniu testu, a 0, jeśli pojawi się ból w czasie jego wykonywania. W razie jakichkolwiek wątpliwości przyjmuje się wynik niższy, a w testach wykonywanych na obie strony liczy się słabsza strona.
KRYTERIA OCENY TESTÓW
| TEST | 3 pkt | 2 pkt | 1 pkt | 0 pkt | UWAGI (możliwe ograniczenia) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1. GŁĘBOKI PRZYSIAD | tułów równolegle do podudzi; kość udowa poniżej płaszczyzny poprzecznej; kolano nad stopą; drążek nie wyprzedza stóp | jak na 3 pkt, ale z piętami na belce | mimo pięt na belce: piszczel nie jest równoległa do tułowia; kość udowa powyżej płaszczyzny poprzecznej; koślawość kolan; zgięcie w odc. lędźwiowym | ból w czasie wykonywania testu | ograniczona ruchomość kkg (staw ramienny bądź odc. piersiowy); ograniczona ruchomość kkd (słabe zgięcie grzbietowe stopy bądź zgięcie biodra) |
| 2. PŁOTEK | płaszczyzna strzałkowa kkd zachowana (biodro, kolano, stopa w jednej linii); minimalny ruch odc. lędźwiowego; drążek równolegle do ziemi | zaburzona oś kkd; ruch w odc. lędźwiowym; drążek nie jest równoległy | kontakt stopy z płotkiem; utrata równowagi | ból w czasie wykonywania testu | słaba mobilność w biodrze; słaba stabilność kkd; dysbalans mięśniowy grupy przedniej i tylnej kkd; ograniczenie wyprostu tułowia |
| 3. WYKROK W LINII PROSTEJ | drążek utrzymuje kontakt z głową, plecami i kością krzyżową (utrzymana pozycja kręgosłupa); brak ruchów tułowia; zachowana płaszczyzna strzałkowa; kolano dotyka belki za piętą | kontakt drążka z ciałem nieutrzymany; ruch tułowia; płaszczyzna strzałkowa zaburzona; kolano nie dotyka belki | utrata równowagi | ból w czasie wykonywania testu | słaba mobilność biodra; słaba stabilność nogi wykrocznej; dysbalans między odwodzicielami i przywodzicielami; brak wyprostu odc. piersiowego |
| 4. ASLR | kostka / drążek pomiędzy kolcem biodrowym przednim górnym (ASIS) a połową uda | pomiędzy połową uda a rzepką | poniżej rzepki | ból w czasie wykonywania testu | słabo rozciągnięte mięśnie kulszowo-goleniowe; słaba mobilność biodra; przodopochylenie miednicy związane z przykurczem m. biodrowo-lędźwiowego |
| 5. MOBILNOŚĆ BARKÓW | odległość pomiędzy pięściami do 1 długości dłoni | do 1,5 długości dłoni | więcej niż 1,5 długości dłoni | ból w czasie wykonywania testu lub w teście bólowym barku | poświęcenie rotacji zewnętrznej dla wewnętrznej; przykurczone mm. piersiowy i najszerszy grzbietu; zaburzony rytm ramienno-łopatkowy |
| 6. POMPKA | 1 powtórzenie z kciukami: mężczyźni na wysokości czoła, kobiety na wysokości brody | mężczyźni – broda; kobiety – obojczyk | brak 1 poprawnego powtórzenia nawet w ustawieniu na 2 pkt | ból w czasie testu lub w teście bólowym wyprostu kręgosłupa | słaba stabilność tułowia |
| 7. STABILNOŚĆ ROTACYJNA | praca po tej samej stronie (ręka i noga jednostronne): ciało równolegle do podłoża, 1 powtórzenie, kolano i łokieć łączą się nad belką | praca naprzeciwległa (po przekątnej): ciało równolegle, kolano i łokieć łączą się nad belką | nie wykonał zadania nawet po przekątnej | ból w czasie testu lub w teście bólowym zgięcia kręgosłupa | słaba stabilność rotacyjna |
INTERPRETACJA TESTU FMS
W teście można uzyskać 21 punktów. W pierwszych badaniach (Kiesel i wsp. 2007, jedna drużyna futbolu amerykańskiego, 46 zawodników) wynik 14 punktów lub mniej wiązano z wyraźnie wyższym ryzykiem poważnego urazu. Późniejsze przeglądy tego nie potwierdziły. W metaanalizie Dorrela i wsp. (2015) FMS okazał się mało czuły – wyłapywał tylko co czwartą osobę, która potem doznała urazu. Moran i wsp. (2017) po przejrzeniu 24 badań stwierdzili, że związek wyniku FMS z późniejszymi urazami jest zbyt słaby, by używać go do przewidywania kontuzji, a w piłce nożnej wprost odradzili takie zastosowanie. Bonazza i wsp. (2017) potwierdzili, że test jest bardzo powtarzalny i że wynik ≤14 statystycznie wiąże się z urazami, ale jednocześnie zwrócili uwagę na poważne wątpliwości co do tego, czy FMS mierzy to, co ma mierzyć. Co ciekawe, wynik FMS można podnieść samym wyjaśnieniem osobie badanej, za co są punkty – bez żadnego treningu (Frost i wsp. 2015).
Dziś FMS traktuje się więc jako uporządkowany sposób obejrzenia podstawowych wzorców i wychwycenia bólu lub asymetrii, a nie jako test przewidujący kontuzje. Wynik FMS da się poprawić odpowiednim programem ćwiczeń (Kiesel i wsp. 2011), ale czy to zmniejsza ryzyko urazu, pozostaje niewiadomą.
Badania naukowe mówią natomiast, że:
- Systematyczny trening nerwowo-mięśniowy oparty na plyometrii obniżał urazowość kolana wśród dziewcząt uprawiających sporty zespołowe (Hewett i wsp. 1999).
- Systematyczny trening równowagi zmniejszał ryzyko skręcenia stawu skokowego u młodych piłkarzy i koszykarzy (McGuine i Keene 2006). Wynik testu równowagi SEBT (Star Excursion Balance Test) wiązał się z kolei z ryzykiem urazu kończyny dolnej u koszykarzy (Plisky i wsp. 2006).
- Deficyt siły mięśniowej (wyrażony jako dysbalans pomiędzy zginaczami a prostownikami stawu kolanowego) oraz przeprost kolana wiązały się ze zwiększoną liczbą urazów przeciążeniowych kolana u zawodniczek uprawiających sporty zespołowe (Devan i wsp. 2004).
Zachęcam do zapoznania się ze szczegółami badania przesiewowego FMS i wprowadzenia go do swojej codziennej rutyny w pracy z pacjentami i klientami jako prostego i szybkiego narzędzia weryfikującego efekty naszej pracy. Ale nie jako wyroczni, kto dozna kontuzji.
Źródła
- Cook G i wsp., Functional movement screening: the use of fundamental movements as an assessment of function – part 1, Int J Sports Phys Ther 2014 (PMID: 24944860)
- Kiesel K, Plisky PJ, Voight ML, Can Serious Injury in Professional Football be Predicted by a Preseason Functional Movement Screen?, N Am J Sports Phys Ther 2007 (PMID: 21522210)
- Dorrel BS i wsp., Evaluation of the Functional Movement Screen as an Injury Prediction Tool Among Active Adult Populations: A Systematic Review and Meta-analysis, Sports Health 2015 (DOI: 10.1177/1941738115607445)
- Moran RW i wsp., Do Functional Movement Screen (FMS) composite scores predict subsequent injury? A systematic review with meta-analysis, Br J Sports Med 2017 (DOI: 10.1136/bjsports-2016-096938)
- Bonazza NA i wsp., Reliability, Validity, and Injury Predictive Value of the Functional Movement Screen: A Systematic Review and Meta-analysis, Am J Sports Med 2017 (DOI: 10.1177/0363546516641937)
- Frost DM i wsp., FMS Scores Change With Performers’ Knowledge of the Grading Criteria – Are General Whole-Body Movement Screens Capturing „Dysfunction”?, J Strength Cond Res 2015 (DOI: 10.1097/JSC.0000000000000211)
- Kiesel K, Plisky P, Butler R, Functional movement test scores improve following a standardized off-season intervention program in professional football players, Scand J Med Sci Sports 2011 (DOI: 10.1111/j.1600-0838.2009.01038.x)
- Hewett TE i wsp., The effect of neuromuscular training on the incidence of knee injury in female athletes, Am J Sports Med 1999 (DOI: 10.1177/03635465990270060301)
- McGuine TA, Keene JS, The effect of a balance training program on the risk of ankle sprains in high school athletes, Am J Sports Med 2006 (DOI: 10.1177/0363546505284191)
- Plisky PJ i wsp., Star Excursion Balance Test as a Predictor of Lower Extremity Injury in High School Basketball Players, J Orthop Sports Phys Ther 2006 (DOI: 10.2519/jospt.2006.2244)
- Devan MR i wsp., A Prospective Study of Overuse Knee Injuries Among Female Athletes With Muscle Imbalances and Structural Abnormalities, J Athl Train 2004 (PMID: 15496997)
